Chương 106 — Shin-Okubo, tháng Tư
Máy bay hạ xuống Narita lúc sáng sớm, bầu trời còn một dải xám tro ở chân mây. Chị Linh kéo chiếc vali xách tay ra băng chuyền, nhìn các ký hiệu chỉ dẫn bằng tiếng Nhật. Bốn năm trước cô không đọc được một chữ. Giờ đọc được đủ để không lạc. Nhưng trạng thái đó — giữa lạ và quen — vẫn chưa bao giờ biến mất hoàn toàn.
Sân bay sáng và lạnh. Thứ lạnh ban mai Nhật Bản không giống lạnh điều hoà ở Việt Nam — nó khô và thẳng, chui qua cổ áo như mũi kim. Chị kéo khăn lên, bước theo hàng người xuống tàu Narita Express. Bên ngoài cửa kính, đồng ruộng phẳng lặng và mái nhà thấp chạy qua, nhanh đến mức chỉ thấy sẹo trắng trên nền xanh.
Cô không nhắn gì cho Hoàng lúc này. Vé mua xong, ngân sách Cổng Việt duyệt xong, Phương Anh đã dặn dò xong — cô không cần xác nhận gì nữa. Chuyến đi này không phải chuyến công cán, không có lịch họp, không có slide phải chuẩn bị. Cô đến để thăm bạn. Câu đó không hoàn toàn sai.
Shin-Okubo nằm giữa Shinjuku và Shin-Ōkubo station, đoạn phố người ta hay gọi là “khu người Hàn” nhưng từ vài năm nay đã đổi thành thứ gì đó lộn xộn và đa tầng hơn — tiếng Hàn trên biển hiệu nhà hàng nướng, tiếng Anh của các cửa hàng K-pop, tiếng Nhật của mấy bà chủ tiệm người Nhật vẫn bán đồ từ thập niên 90. Và xen vào đó, lẫn khuất trong các con hẻm nhánh, tiếng Việt.
Chị Linh đi bộ từ ga, qua cổng soát vé ra, bước vào dòng người trưa. Không nhiều như cuối tuần nhưng cũng không vắng. Vài nhóm học sinh Nhật chụp hình với biển hiệu K-pop. Một cô gái gốc Đông Nam Á đứng phát tờ rơi. Tiếng người rao bán bằng micro nhỏ vọng ra từ một cửa hàng bán đĩa nhạc.
Cô biết con đường này. Bốn năm trước, mỗi tháng ít nhất một lần cô đi đoạn này để mua nước mắm, tương ớt, gói phở khô, bánh tráng. Không phải vì thích chợ búa mà vì thiếu — thiếu mùi nhà, thiếu thứ lưỡi đã quen từ nhỏ. Lúc mới sang, cô mua nhiều hơn cần để tích trữ phòng khi hết hàng. Sau đó học được rằng ở Shin-Okubo luôn có hàng, chỉ cần biết chỗ.
Tiệm anh Tuệ không có bảng hiệu lớn. Biển hiệu nhỏ bằng chữ in trên tờ giấy A4 bọc màng co, dán lên cửa kính bằng băng keo đen: Đặc sản Việt Nam — Thực phẩm — Gia vị — viết bằng ba thứ tiếng Việt, Nhật, Anh, chữ Nhật to nhất. Cạnh đó một sticker cũ hình cờ Việt Nam đã bong góc.
Cửa tiệm mở. Chuông cửa kêu tiếng động khi chị bước vào.
Bên trong tiệm tối hơn bên ngoài. Đèn huỳnh quang trắng nhưng chỉ bật ba bóng trong số sáu cái. Không gian chừng mười lăm mét vuông, kệ gỗ dựng sát tường xếp từ sàn lên tới trần — không phải kệ mua ở cửa hàng nội thất mà loại ghép từ những mảnh gỗ ép khác cỡ, cố định bằng đinh và băng keo công nghiệp. Trên kệ: thùng mì tôm Hảo Hảo, gói phở khô Acecook, chai nước mắm Phú Quốc xếp thành hàng nghiêng ngả vì kệ không phẳng, hộp bánh đậu xanh, gói bột ngũ sắc, tương hoisin Thái bày cạnh muối tôm đỏ. Phía góc trong, một cái tủ lạnh mở kiểu đứng chứa đồ lạnh: giò lụa gói lá chuối, chả cá thu đông lạnh, rau muống héo bọc túi ni lông.
Sàn gỗ ép cũ kêu cót két khi chị bước vào. Mùi trong tiệm là mùi gia vị khô và mùi nhựa thùng hàng mới chưa mở — cái mùi của kho gom hàng, không phải mùi của siêu thị sạch sẽ.
Anh Tuệ ngồi sau quầy thu ngân — không phải quầy bày hàng mà cái bàn nhỏ góc tường có ngăn kéo và máy tính tiền cũ, loại máy bấm phím nhựa. Ông đang cúi xuống quyển sổ kẻ ngang, tay cầm cây bút chì đầu đã mòn. Năm mươi mấy tuổi, tóc bạc nhiều hơn lần chị gặp cuối, da đen đặc, vóc người thấp. Ông mặc áo sơ mi ca rô màu xanh xám, cổ mở vài nút.
Nghe tiếng chuông cửa, ông ngẩng lên nhìn. Rồi nhận ra.
"Linh hả?" Ông đặt bút xuống. "Mày về rồi à?"\n\nGiọng ông vẫn thế — không lên bổng xuống trầm kiểu chào hàng, không phải giọng vồ vập người lạ, chỉ giọng người quen gặp lại không biết bao lâu.\n\n"Về từ tháng trước rồi anh." Chị Linh nói. "Lần này qua thăm mấy người quen."\n\n"Về rồi mà còn qua." Anh Tuệ cười nhẹ. Không phải câu hỏi, chỉ là xác nhận. "Ngồi xuống đi. Uống gì không?"\n\n"Anh đừng bận tâm."\n\n"Tao có bình nước nóng ở đây." Ông đứng dậy, bước sang góc sau quầy, rót vào cái cốc nhựa xanh. "Uống mì tôm không? Còn gói ăn thử."\n\n"Thôi. Mới ăn sáng."\n\n"Vậy ngồi đây nói chuyện." Ông kéo ghế nhựa ra, cái loại ghế giống hệt ghế ở các hàng bún bò Sài Gòn. "Tiệm chiều mới đông. Bây giờ vắng."\n\nChị Linh ngồi. Kệ hàng xung quanh cao hơn đầu. Nhìn từ dưới lên, những hộp mì, chai nước mắm, gói bột xếp kín như vách tường nhỏ. Không đẹp nhưng có thứ gì đó ấm — như kho dự trữ của ai đó đã học cách tự chăm sóc mình từ rất lâu.\n\n—\n\n"Anh vẫn nhập hàng qua đường cũ hả?" Chị Linh hỏi, không vào thẳng mà từ từ, sau khi họ đã nói qua loa về chuyện chị về nước, chuyện thời tiết Tokyo tháng Tư còn se lạnh, chuyện con trai anh đang học năm hai đại học ở Sapporo.\n\nAnh Tuệ gật.\n\n"Vẫn vậy. Có người gom hàng từ TP.HCM, gửi container qua cảng Osaka. Tao nhận rồi trả phí vận chuyển, phí kho, phí môi giới." Ông cúi nhìn quyển sổ đang mở, lật một trang. "Nhiều lắm. Mày thấy chai nước mắm đó không?"\n\nÔng chỉ vào kệ bên phải — hàng chai nước mắm Phú Quốc xếp nghiêng. "Chai đó giá ở Việt Nam bao nhiêu biết không?"\n\n"Không rõ anh."\n\n"Mày ra chợ Bình Điền, mua lẻ khoảng ba mươi mấy ngàn một chai loại 500ml. Tao nhập về đây, tính đủ chi phí, bán cho khách hai trăm rưỡi yen. Mà yen với VND tính ra thì…" Ông ngừng, nhẩm. "Gần ba lần. Tao lấy lãi mỏng lắm, chủ yếu để khách người Việt còn mua được. Nhưng phí trung gian ăn hết phần đó."\n\n"Họ tính bao nhiêu?"\n\n"Phí vận chuyển, phí kho lạnh cho đồ cần bảo quản, phí làm giấy tờ họ lo. Cộng lại, mỗi thùng hàng họ lấy gần ba mươi phần trăm. Tao không biết làm giấy tờ nhập khẩu trực tiếp, mà tự nhập thì phải đăng ký công ty import, chứng nhận xuất xứ, kiểm tra an toàn thực phẩm… nhiều thứ lắm." Ông gõ bút chì lên mặt bàn. "Tao học đến đâu đó rồi bỏ. Học không kịp, bán cũng không kịp chờ."\n\nChị Linh nghe, không hỏi thêm ngay. Cô biết loại im lặng nào là để người ta nói tiếp.\n\n"Người mua nhiều lắm." Anh Tuệ nói, giọng không buồn, chỉ đều. "Người Việt bên này muốn đồ Việt, đồ quen tay nấu. Nhưng họ cũng thấy đắt. Có người nói ‘Sao nước mắm đắt thế?’ Tao giải thích thì họ hiểu, nhưng hiểu không có nghĩa là vui khi trả tiền."\n\n"Anh có tính mở kênh online không?"\n\nÔng ngẩng lên nhìn chị, ánh mắt đủ để trả lời trước khi miệng nói.\n\n"Tao biết làm gì đâu." Ông thở ra. "Bán trực tiếp tao quen. Người đến tiệm, nhìn hàng, mua. Đơn giản. Online thì giao hàng, đổi trả, trả lời tin nhắn cả ngày… tao không có sức. Với lại, mày biết vấn đề không — người Việt ở Nhật muốn đặt hàng từ Việt Nam về đây, không phải từ tao bán lại. Họ muốn mua trực tiếp để rẻ hơn. Cái đó tao không làm được."\n\nCâu nói không phàn nàn, không kêu ca. Như người đã suy nghĩ điều này nhiều lần, đặt xuống từ lâu, chỉ nhắc lại khi có người hỏi.\n\nChị Linh nhìn những hàng chai nước mắm trên kệ. Cô nhớ lần đầu bước vào tiệm này bốn năm trước, mua một chai nhỏ về nấu canh chua, ngồi một mình trong phòng trọ nhỏ ở Saitama, mùi canh bay lên làm cô khóc vì nhớ nhà — không biết vì nhớ mùi hay vì nhớ người. Cái chai nước mắm không chữa được nỗi nhớ đó. Nhưng nó cho cô cảm giác mình vẫn còn là mình, dù đang ngồi giữa căn phòng kiểu Nhật với lò sưởi điện.\n\n"Em hỏi thêm anh không?" Chị nói.\n\n"Hỏi đi."\n\n"Nếu có cách nhập hàng Việt đúng giá, không tốn qua trung gian nhiều như vậy, anh nghĩ sao?"\n\nAnh Tuệ ngừng gõ bút chì. Ông nhìn chị một cái, không vội.\n\n"Thật hay giả?"\n\n"Em chưa biết có làm được không. Đang hỏi thôi."\n\nÔng suy nghĩ một lúc. Bên ngoài cửa tiệm, ai đó đi ngang, tiếng dép lê trên vỉa hè nghe mờ qua kính.\n\n"Nếu thật…" ông nói chậm, "thì tao nghĩ tao bỏ cái công việc làm thêm buổi sáng. Tao hiện giờ làm hai việc — buổi sáng đi giao tờ quảng cáo cho công ty Nhật, buổi chiều mở tiệm. Hai việc mới đủ sống. Nếu hàng về đúng giá, tao có thể bán nhiều hơn, không cần làm thêm nữa." Ông ngừng lại. "Nhưng mày hỏi ‘nếu có cách’. Nghĩa là chưa có."\n\n"Đang tìm."\n\nÔng nhìn chị thêm một lúc. Rồi gật, kiểu gật của người quen với việc chờ — không mong, không hối, chỉ để đó đã.\n\n"Khi nào có gì cụ thể thì nói tao nghe." Ông cầm bút chì lên. "Tao làm ăn bao nhiêu năm cũng chỉ cần mấy chữ đó thôi: có gì cụ thể không."\n\nChị Linh đứng dậy, kéo túi lên vai. Nhìn lại tiệm một lần — kệ gỗ ép, đèn huỳnh quang thiếu bóng, cái máy tính tiền nhựa cũ. Ông Tuệ đã ngồi ở đây bao nhiêu năm, tính toán trên quyển sổ kẻ ngang, học cách sống trong khoảng giữa đắt và rẻ.\n\n"Cảm ơn anh." Chị nói.\n\n"Nói gì mà cảm ơn." Ông đã cúi xuống sổ. "Ghé lại nếu mày thấy thêm gì."\n\n—\n\nTối hôm đó, trong phòng khách sạn nhỏ ở Shin-Shinjuku, chị Linh mở điện thoại và gõ vào khung chat với Hoàng.\n\nAnh Tuệ nhập hàng qua trung gian, tốn gần 30% chi phí. Không biết thủ tục nhập khẩu trực tiếp. Nói nếu có cách thì bỏ việc buổi sáng làm full-time tiệm. Chai nước mắm bán gần gấp 3 giá VN mà vẫn lời mỏng.\n\nGõ xong, cô đọc lại. Không hoa mỹ, không format, chỉ viết như đang kể chuyện trong đầu. Phương Anh dặn “không cần format”. Cô gửi đi.\n\n—\n\nSáng hôm sau, cô đón tàu từ Shinjuku đi Yokohama. Tàu Nhật đúng giờ đến mức người ta ngồi yên không cần nhìn đồng hồ. Qua cửa sổ, thành phố chuyển từ dày sang thưa, từ tháp kính xuống mái ngói, rồi lại tháp kính.\n\nCô Diễm dạy lớp ở tầng ba một tòa nhà văn phòng cũ, trong khu dân cư phía tây Yokohama. Không có thang máy. Cầu thang hẹp, tay vịn bằng ống nước sơn trắng. Trên tường mỗi tầng dán thông báo của các nhóm cộng đồng — lớp học yoga, câu lạc bộ khiêu vũ, hội phụ huynh trường tiểu học. Tiếng Nhật tất cả.\n\nTầng ba, căn phòng ở cuối hành lang. Cửa gỗ mỏng, không khóa. Chị Linh gõ nhẹ.\n\n"Vào đi."\n\nBên trong nhỏ hơn chị tưởng — chừng mười hai mét vuông, kê bảy tám cái bàn thấp kiểu học sinh tiểu học Nhật xếp thành hai hàng. Trên bàn: bút chì màu, sách tô màu, mấy tờ giấy A4 chép chữ. Trên tường dán bảng chữ cái tiếng Việt in màu đã bạc, vài tranh vẽ tay của học sinh có ghi tên bên dưới bằng chữ in hoa ngây ngô.\n\nCô Diễm đang xếp tập tài liệu trên bàn giáo viên. Gần năm mươi, tóc muối tiêu cặp sau gáy, mặc áo khoác len xanh nhạt. Nhìn lên thấy chị Linh, cô cười, bước ra đón.\n\n"Linh hả? Hồi nãy Linh nhắn tới, tưởng đổi ý không sang."\n\n"Tàu hơi trễ."\n\n"Ngồi đi." Cô Diễm kéo ghế giáo viên ra, chị Linh ngồi xuống một cái bàn học sinh, thấp đến mức đầu gối chạm mặt bàn. "Hôm nay chưa có lớp. Chiều mới học. Sáng này Linh muốn nói chuyện gì?"\n\n"Con muốn hỏi về tài liệu." Chị nói.\n\nCô Diễm nhìn chị, ánh mắt thăm dò nhẹ. Rồi nhìn sang chồng tài liệu trên bàn.\n\n"Cô photo." Cô nói thẳng, giọng không biện hộ, không xin lỗi trước. "Linh thấy rồi đó."\n\nChị Linh nhìn tập tài liệu. Giấy đã hơi ố vàng ở mép, bìa không có — chỉ tờ đầu tiên đánh máy ghi: Tiếng Việt lớp 2 — tổng hợp — lưu hành nội bộ. Không có tên tác giả, không có nhà xuất bản, không có logo.\n\n"Cô dùng bao lâu rồi?"\n\n"Bảy năm." Cô Diễm kéo ghế ngồi xuống bên cạnh. "Mấy quyển photo từ sách giáo khoa trong nước. Không có gì khác. Cô thử tìm mua trên mạng — không có kênh bán ra nước ngoài. Thư viện Nhật có mấy quyển tiếng Việt nhưng toàn văn học cổ điển, không phải sách học. Cô cũng thử mấy app dạy tiếng Việt — quá đơn giản, không đủ cho tụi nhỏ học bài bản."\n\n"Tụi nhỏ đang ở độ tuổi nào?"\n\n"Sáu đến mười lăm. Hầu hết sinh ra ở Nhật hoặc sang nhỏ. Cha mẹ muốn tụi nó biết tiếng. Sợ về Việt Nam thăm ông bà mà không giao tiếp được."\n\nCô Diễm cầm một tập tài liệu, lật mấy trang.\n\n"Cô biết photo là sai." Giọng cô không đổi. Không biện minh, không tự trách quá. Chỉ nói như người đã quen với cái thực tế khó chịu đó. "Cô nói với cha mẹ học sinh rồi. Cô nói tài liệu không có bản quyền hợp lệ. Họ nghe, nhưng không có lựa chọn nào khác. Đành dùng thôi."\n\n"Cô có muốn mua bản hợp pháp không?"\n\n"Có." Cô Diễm nhìn chị. "Nhưng mua ở đâu? Mua kiểu nào? Họ có cơ chế bán ra nước ngoài chưa? Cô hỏi thì người ta nói ‘liên hệ phòng xuất bản’, liên hệ thì không ai trả lời. Nếu cô biết chỗ mua bản hợp pháp, cô mua ngay. Cha mẹ học sinh không phải người giàu nhưng họ trả nổi nếu giá không quá cao."\n\nCâu đó không phải yêu cầu. Không phải đòi hỏi. Chỉ là tiếng nói của người đã đứng trước một cánh cửa đóng quá lâu, quen đến mức hỏi bằng giọng đều thay vì giọng thất vọng.\n\nChị Linh nhìn bảng chữ cái tiếng Việt trên tường. Chữ ơ dán lệch một chút. Chữ ư gần tuột. Ai đó đã dán nó lên từ lâu, không thay vì cần thêm băng keo hay không biết cần thay.\n\n"Con ghi lại được không?" Chị hỏi.\n\nCô Diễm nhìn chị. "Ghi gì?"\n\n"Chuyện cô vừa kể. Con muốn ghi lại để báo cho người em."\n\n"Người em làm gì?"\n\nChị Linh nghĩ một nhịp. "Làm về phân phối nội dung."\n\nCô Diễm nhìn chị thêm một cái. Rồi gật đầu, nhẹ.\n\n"Ghi đi. Nếu người em đó tìm được kênh bản quyền, nhớ cho cô biết."\n\n—\n\nTối thứ hai, trong phòng khách sạn, chị Linh ngồi trên giường với quyển sổ nhỏ và mở chat Hoàng.\n\nCô Diễm dùng tài liệu photo từ bảy năm nay. Sách giáo khoa trong nước không có kênh bán ra nước ngoài. Cô biết sai nhưng không có lựa chọn. Cha mẹ học sinh sẵn sàng trả tiền nếu có bản hợp pháp, giá hợp lý. Lớp tám đứa từ sáu đến mười lăm tuổi. Học để về thăm ông bà còn nói được tiếng.\n\nGửi xong, cô đặt điện thoại xuống. Nhìn lên trần phòng — trắng, phẳng, không có gì. Bên ngoài cửa sổ là ánh đèn thành phố, xa xa một tòa tháp nhấp nháy đèn đỏ cảnh báo máy bay.\n\nCô mở lại chat, gõ thêm:\n\nAnh Tuệ nói nếu có cách nhập hàng Việt đúng giá không tốn qua trung gian, ông bỏ việc khác làm full-time. Đó là nhu cầu hay là câu chuyện không em?\n\nGõ xong, cô nhìn lại câu hỏi của mình.\n\nCô không biết sự khác biệt giữa "nhu cầu" và "câu chuyện" theo nghĩa kinh doanh là gì. Phương Anh mới biết. Hoàng mới biết. Nhưng cô biết cái gì đó khác: khi anh Tuệ nói câu đó, ông không nói bằng giọng than thở. Ông nói bằng giọng người đã tính toán, đặt xuống, và đang chờ xem có ai nhặt lên không.\n\nCô gửi tin nhắn đi, tắt màn hình.\n\nBên ngoài cửa sổ, Tokyo về đêm thấp hơn ban ngày — tiếng xe thưa đi, đèn đường chuyển từ vàng sang trắng lạnh. Bốn năm trước, cô nằm trên những chiếc giường tương tự trong những phòng khác, nghe thành phố này chạy xung quanh mà không thuộc về nó. Lần này khác. Không phải vì cô thuộc về Tokyo hơn. Mà vì cô thuộc về một câu hỏi hơn — câu hỏi mà anh Tuệ vừa đặt ra mà không biết mình đang đặt ra.\n\n—\n\nSài Gòn lúc đó là 11 giờ đêm.\n\nHoàng đọc hai tin nhắn của chị trên màn hình điện thoại — một tin về anh Tuệ, một tin về cô Diễm — trong khi ngồi trên ghế văn phòng ở nhà, chân co lên ghế, bên cạnh ly cà phê đã nguội. Cái quạt đứng ở góc phòng quay chậm, gió phả vào gáy.\n\nAnh đọc lại lần hai.\n\nĐó là nhu cầu hay là câu chuyện không em?\n\nAnh nhìn câu hỏi đó. Không vội gõ lại. Để nó nằm trên màn hình thêm vài giây.\n\nTrong bốn năm làm startup, anh đã đọc hàng trăm “insight khách hàng” — từ form khảo sát, từ interview record, từ heatmap, từ support ticket. Đủ loại dữ liệu đủ loại định dạng. Nhưng câu hỏi của chị khác. Nó không đến từ slide Google Form hay transcript phỏng vấn có format đẹp. Nó đến từ người đứng trong tiệm mười lăm mét vuông, giữa kệ gỗ ép và chai nước mắm nghiêng ngả, nghe một người đàn ông năm mươi mấy tuổi nói về việc bỏ công việc buổi sáng.\n\nVà chị đã hỏi đúng một câu.\n\nAnh đặt điện thoại xuống bàn. Cái quạt vẫn quay. Ngoài cửa sổ hẻm Bình Thạnh yên — lúc này giờ tắt đèn của các tiệm tạp hóa, chỉ còn tiếng xe máy vọng lại từ đường lớn.\n\nAnh nghĩ về anh Tuệ. Một người anh chưa gặp. Một tiệm anh chưa đến. Một quyển sổ kẻ ngang tính bằng bút chì. Và một câu nói — nếu có cách, tôi bỏ việc khác làm full-time — mà chị Linh đã nghe đủ để biết đó không phải câu xã giao.\n\nCâu hỏi của chị — đó là nhu cầu hay là câu chuyện — không phải câu hỏi người mới học startup hay hỏi. Đó là câu hỏi của người đã nghe đủ lâu để phân biệt được hai thứ đó.\n\nAnh cầm điện thoại lên, gõ:\n\nĐó là nhu cầu. Anh Tuệ đã tính toán rồi, không phải mơ. Chị hỏi đúng chỗ.\n\nGửi đi.\n\nRồi ngồi thêm một lúc trong phòng tối, cái quạt vẫn quay, cốc cà phê nguội để đó chưa ai uống hết. Anh không mở Hệ thống. Không có chỉ số nào cần kiểm tra lúc này. Chỉ có hai tin nhắn của chị và cái câu hỏi đang tiếp tục mở ra trong đầu anh, chậm và thật, như nước thấm vào đất.