Hoàng xin phép ra ngoài bằng cái lý do mà đứa học sinh lớp 9 nào cũng có: cần mua bút và tập.

Không phải cần. Nhưng ba không hỏi thêm.

Anh bước ra khỏi hẻm lúc gần 8 giờ sáng — trễ hơn dự tính mười lăm phút vì mẹ chưa đi ca và nhìn anh đứng trước gương buộc dây giày theo cái cách khiến mẹ hỏi đi đâu vậy con. Hoàng trả lời và giữ giọng vừa đủ tự nhiên, không nhanh quá cũng không chậm quá — giống hệt cách một đứa con trai 14 tuổi trả lời mẹ khi đi chơi buổi sáng thứ Bảy.

Hẻm ra đường lớn qua đoạn cong chừng ba chục mét. Hai bên hẻm: tường nhà quét vôi xanh bong tróc, chậu cây kiểng để dọc chân tường, một cái thùng rác nhựa màu cam đậy nắp không kín. Mùi nước tưới cây lẫn mùi ẩm của vữa xi măng tháng Chín. Hoàng đi qua đoạn hẻm đó và nghe rõ từng bước chân mình trên nền bê tông — tiếng giày bata đế mỏng, không phải tiếng giày da văn phòng anh quen.

Anh bước ra đường lớn.

Chợ Bà Chiểu chưa tan hẳn.

Khu vực từ đường Bình Giã chạy vào đến mặt tiền chợ còn đông — hàng thúng, xe đẩy, người gánh. Mùi đầu tiên anh hít được là mùi nước đá đang chảy ra từ thùng cá — cái mùi tanh nhẹ đặc trưng của chợ sáng miền Nam, khác hẳn mùi điều hoà văn phòng mà anh đã thở suốt mười năm. Tiếng chào mời từ bốn năm hướng khác nhau, tiếng lạch cạch của xe đẩy kim loại, tiếng mặc cả mà người mua và người bán đều biết là diễn nhưng vẫn diễn đủ vòng.

Hoàng đi chậm lại.

Không phải vì muốn mua gì. Vì não anh đang làm việc.

Cái sạp bánh mì góc chợ — loại xe đẩy có kính, bánh mì kẹp xíu mại dọn sẵn thành từng khay, người bán đứng bên trong chắn thúng lá. Hai người đang xếp hàng, một người bán cho hai người mua cùng lúc bằng cách giơ tay ra hiệu và không nhìn đồng hồ. Anh nhớ cái xe bánh mì này — còn ở đây đến tận năm 2019, sau đó dẹp vì mặt bằng tăng giá. Bây giờ người bán đứng trước nó với cái nhiệt tình của người chưa biết điều đó.

Kệ điện thoại của tiệm điện máy nhỏ góc đường hiện ra bên phải.

Hoàng dừng lại.

Trên kệ: Nokia 3310 màu đen trưng bày trong hộp nhựa trong, giá 390.000 đồng theo tờ giấy viết tay dán bên cạnh. Samsung Galaxy Star — cái smartphone giá rẻ đầu tiên Samsung đẩy mạnh vào thị trường bình dân Việt Nam — đặt ở ngăn giữa, giá 1.490.000. Một cái màn hình vỡ xíu ở góc trên phải, miếng dán màn hình bong lên một đầu. Mẫu trưng bày.

Anh biết cái điện thoại đó. Samsung Galaxy Star ra mắt năm 2013, chip đơn nhân 850MHz, RAM 512MB, Android 4.1 không thể nâng cấp. Một năm nữa sẽ không còn ai mua vì S4 và Note 3 đã kéo thị trường đi hướng khác. Nhưng bây giờ — trên cái kệ này, dưới ánh đèn huỳnh quanh ố vàng của tiệm — nó đang là smartphone giá rẻ nhất có màn hình cảm ứng, và người đứng trong tiệm đang giải thích cho một người phụ nữ trung niên vì sao cái điện thoại này tốt hơn Nokia của bà.

Người phụ nữ cầm cái Galaxy Star lên, nhìn ngó, lật qua lật lại. Màn hình sáng lên hiển thị giao diện Android đơn giản.

Hoàng quan sát người phụ nữ đó chứ không nhìn điện thoại.

Người dùng cuối thật của thị trường này — không phải dân tech, không phải tầng lớp trung lưu có Thế Giới Di Động. Đây là người đang quyết định có nên chi 1,5 triệu cho thứ gọi là smartphone hay không, và lý do họ mua không phải vì tính năng.

Cuối cùng người phụ nữ đặt cái điện thoại xuống, hỏi thêm câu gì đó về bảo hành, rồi gật đầu. Người bán gói máy lại.

Hoàng tiếp tục đi.

Tiệm net nằm trong hẻm cách chợ một đoạn, bảng hiệu nhựa xanh in chữ INTERNET — IN ẤN — PHOTO kiểu font chữ năm 2010 còn dùng đến bây giờ mà không ai thấy cần thay. Cửa kính dán giấy quảng cáo game online — hình nhân vật kiếm hiệp và chữ MIỄN PHÍ ĐĂNG KÝ.

Hoàng đẩy cửa vào.

Máy lạnh bật nhưng không đủ lạnh — mười lăm cái máy tính xếp thành ba hàng, hầu hết đang chạy. Mùi máy tính cũ và thuốc lá — không ai đang hút trong tiệm nhưng mùi đã thấm vào tường và rèm cửa. Tiếng bàn phím gõ rộn ràng từ hai bên. Màn hình nào cũng là CRT trừ hai cái cuối màn hình LCD đặt riêng với bảng PHÒNG VIP — THÊM 2.000/H.

Ông chủ tiệm ngồi quầy thu ngân, đang cúi đầu nhìn điện thoại. Hoàng đặt tiền lên quầy, ông ta đưa số máy không nhìn lên.

Máy số 7.

Hoàng ngồi xuống. Màn hình khởi động lại sau ca trước — Windows XP logo quen thuộc, thanh tải màu xanh chạy chậm. Hai mươi giây. Ba mươi giây. Desktop hiện ra với hình nền mặc định của XP: đồng cỏ xanh, bầu trời xanh, không có gì thêm ngoài shortcut Internet Explorer và Recycle Bin.

Ở góc phải màn hình vật lý, đồng hồ hệ thống hiển thị: 8:47 AM, 13/09/2014.

Hoàng nhìn cái đồng hồ đó một giây.

Ngày 13 tháng 9 năm 2014. Thứ Bảy.

Anh kéo ghế ngồi thẳng người, mở Internet Explorer.

Trang đầu tiên anh vào: Facebook.

Giao diện tải lên — xanh đậm, trắng, bố cục ba cột mà anh đã quen nhìn từ hồi còn học cấp 3 lần đầu tiên, nhưng cũng đã quên từ khi Facebook redesign lần thứ tư lần thứ năm. News Feed không có Reels. Không có Stories. Không có nút React đa cảm xúc — chỉ có Like, Comment, Share theo đường thẳng. Quảng cáo bên phải vẫn là sidebar tĩnh, không phải native ad chèn giữa feed.

Tài khoản của Hoàng — phiên bản 14 tuổi — đăng nhập sẵn. Anh nhìn qua News Feed: bạn bè chia sẻ link nhạc, status viết kiểu đi học mệt quá, ảnh selfie chụp bằng điện thoại độ phân giải thấp. Một bài đăng của trang fan V-pop có vài trăm like. Một video clip nhạc Sơn Tùng M-TP vừa ra — Em Của Ngày Hôm Qua — bình luận tràn ra khỏi khung.

Anh không dừng lại ở đó.

Mở tab mới. Gõ địa chỉ: vinagame.com.vn

Năm 2014, VNG chưa phải gã khổng lồ — đang là công ty game. Zalo mới ra đời năm 2012, tháng 9 năm 2014 này đang có khoảng 5 triệu người dùng theo báo cáo mà anh nhớ. Giao diện website vẫn đậm chất game portal — nhân vật kiếm hiệp, màu sắc sặc sỡ, menu cồng kềnh.

Trang tải lên đúng như anh hình dung.

Mở tab tiếp theo. Gõ địa chỉ một startup AI anh biết. Không nói tên ra — chỉ biết trong trí nhớ của mình năm 2026, công ty đó sẽ là một trong ba cái tên Việt Nam được nhắc đến ở hội nghị AI châu Á. Nhưng tháng 9 năm 2014, website của họ là trang brochure ba trang, font chữ Times New Roman, footer ghi Copyright 2013. Trang Về Chúng Tôi liệt kê ba sáng lập viên và một câu mô sứ mệnh bằng tiếng Anh dịch máy.

Hoàng nhìn cái website đó.

Trong giao diện Hệ thống — hiện ra không nhắn nhủ, không gợi ý, chỉ là một dòng nhỏ ở góc trên bên phải tầm nhìn, đặt cạnh đồng hồ đếm ngược:

ℹ THÔNG TIN TƯƠNG LAI — CHƯA ĐỦ ĐIỀU KIỆN CẤP

Anh đọc dòng đó. Không ngạc nhiên.

Đương nhiên. Hệ thống không phải thư viện tra cứu theo yêu cầu.

Thông tin tương lai là phần thưởng — cấp sau khi hoàn thành nhiệm vụ. Còn bây giờ, nhiệm vụ 1/5 chưa xong, đồng hồ đang chạy, và anh đang ngồi trong tiệm net 8.000 đồng một giờ xem website cũ của một công ty chưa tồn tại theo nghĩa năm 2026.

Anh đóng tab đó lại.

Hoàng mở Google.

Gõ: “quản lý học sinh phần mềm 2014”

Kết quả trang đầu: vài bài viết blog về phần mềm kế toán, một trang quảng cáo SMAS của Bộ GD-ĐT, một topic trên diễn đàn giáo viên than phiền phần mềm quản lý trường học nặng và khó dùng. Không có gì cho phân khúc trung tâm gia sư nhỏ.

Anh gõ thêm: “access database quản lý lịch dạy”

Lần này ra vài kết quả trên Dân Trí và VnExpress — bài giới thiệu Access 2010, một video hướng dẫn trên clip.vn. Không có sản phẩm sẵn nào nhắm đúng vào trung tâm gia sư. Không ai đã xây cái này cho phân khúc đó ở mức giá người thường trả được.

Khe thị trường xác nhận.

Không phải anh thiếu thông tin — anh chỉ cần cái nhìn thực tế để đặt số. Giờ có rồi.

Anh đóng trình duyệt, kéo ghế sang, mở ngăn kéo nhỏ bên hông bàn tìm giấy. Không có. Anh lấy cuốn vở nhỏ từ túi quần — cuốn vở học trò 48 trang mua cùng với mấy cái bút đề làm lý do ra ngoài — lật ra trang đầu tiên còn trắng.

Bút bi xanh. Viết tay.

[Danh sách hành động — ngày 13/9/2014]

Anh viết nhanh, không gạch đầu dòng kiểu trình bày đẹp — ghi thô, như kỹ sư ghi sticky note trước khi standup:

1. Hoàn chỉnh demo Access — mẫu quản lý lịch dạy
2. Tìm địa chỉ chính xác và giờ mở cửa TT gia sư chú Hải
3. Chuẩn bị pitch 3 phút cho người không hiểu tech
4. Mở rộng: tìm 2 địa điểm backup nếu chú Hải từ chối
5. Chụp màn hình demo bằng điện thoại ba
6. Xác định ai sẽ ra mặt ký kết nếu chú Hải yêu cầu HĐ
7. Tìm cách giải thích tuổi mà không mất uy tín
8. Dự phòng: hỏi anh Khoa có quen ai cần phần mềm không
9. Đọc tài liệu Access nâng cao ở đây (tiết kiệm net nhà)
10. Backup kế hoạch nếu tool không bán được trong 2 tuần

Anh nhìn lại danh sách.

Rồi bắt đầu gạch.

Gạch số 3: không cần chuẩn bị pitch riêng — pitch nằm trong demo, demo nói thay lời. Nếu phải thuyết trình bằng lời với người không hiểu tech thì đã thua trước khi bắt đầu.

Gạch số 6: chú Hải không yêu cầu hợp đồng với người quen — đây là trung tâm gia sư trong hẻm, không phải doanh nghiệp có phòng pháp chế. Nếu yêu cầu thì sẽ giải quyết sau.

Gạch số 7: không giải thích tuổi trừ khi bị hỏi. Nếu bị hỏi thì đơn giản: học Tin học, làm chơi. Không cần dài.

Gạch số 9: tiệm net tính tiền theo giờ và đường truyền ở đây vừa đủ để đọc tài liệu HTML. Không dùng tiền tiệm net để học thứ có thể học ở nhà.

Bảy cái còn lại. Anh nhìn lại — gạch thêm số 8. Chưa đến lúc kéo Khoa vào. Chưa biết Khoa đang ở đâu trong bức tranh này.

Sáu việc.

Anh đặt bút xuống.

Trong góc tầm nhìn, dòng chữ Hệ thống vẫn ở đó — nhỏ, kiên nhẫn, không thay đổi:

⬛ KHAI KHOA BẢNG [1/5]  ⏱ HẠN CHÓT: 28 ngày

28 ngày.

Đồng hồ đã chạy qua hai ngày — một ngày anh ngồi trong nhà xử lý cú sốc, một ngày phân tích trên giấy. Hôm nay là ngày đầu tiên anh bước ra ngoài. Không phải chậm — cần thiết. Nhưng cũng không có thêm ngày để thăm dò.

Hoàng nhìn quanh tiệm net.

Dãy máy bên trái: bốn đứa trẻ khoảng tuổi anh đang chơi Đột Kích, tai nghe chụp đầu, mặt nghiêm như đang làm việc quan trọng. Đứa ngồi ngoài cùng vừa chơi vừa uống trà đá bằng cái ly nhựa to có cắm ống hút.

Dãy máy bên phải: một người đàn ông khoảng ba mươi lăm tuổi đang gõ gì đó trên Word, không nhìn lên. Một phụ nữ đang mở Yahoo Mail — giao diện cũ, xanh tím — đọc và gõ chậm từng từ.

Không ai đang dùng mạng xã hội cho công việc. Không ai đang xem video stream. Đây là 2014 — người vào tiệm net hoặc để chơi game, hoặc để làm việc phổ thông, hoặc vì nhà không có máy tính. Ba nhóm người dùng mà không ai nhắm đến cùng lúc.

Năm 2026, tiệm net kiểu này gần như tuyệt chủng. Không phải vì điện thoại thay thế — mà vì điện thoại thay thế đủ để làm được những gì người ta từng phải đến tiệm net để làm.

Anh nhìn cái màn hình CRT trước mặt. Màn hình rung nhẹ mỗi khi có thứ gì đó chạy nặng trên máy. Tiếng quạt tản nhiệt trong hộp case rít lên một nhịp rồi dịu lại.

Trung tâm gia sư chú Hải cũng có một cái máy tính như thế này. Có thể cũ hơn. Và chú Hải quản lý lịch dạy bằng cuốn sổ bìa cứng màu đỏ, ghi tay, đôi khi nhầm lịch và phải gọi điện xin lỗi phụ huynh.

Anh biết điều đó vì đã từng đến đó hồi lớp 7 — cái ký ức của đứa trẻ 14 tuổi trong cơ thể này, không phải ký ức của kỹ sư 27 tuổi. Hai luồng nhớ đôi khi hữu ích theo cách không ngờ.

Hoàng nhìn đồng hồ tiệm net — đồng hồ treo tường nhựa trắng hình tròn, kim giây tách từng nhịp. 9:23 sáng.

Anh còn 37 phút trong tiếng đồng hồ đã trả.

Anh mở Microsoft Access trên máy này — phiên bản 2003, interface xám, khác với 2007 mà ở nhà đang dùng nhưng logic giống nhau. Tạo database mới. Bắt đầu thiết kế bảng đầu tiên: HocSinh — các trường ID, HoTen, SoDienThoaiPhuHuynh, LopHoc, NgayBatDau.

Ngón tay gõ quen.

Không phải quen theo nghĩa tự động — quen theo nghĩa cơ bắp đã làm việc này đủ lần để không cần nghĩ từng bước. Access năm 2003 hay 2026 đều là database quan hệ với khái niệm giống nhau. Cái thay đổi chỉ là interface.

Anh tạo thêm bảng thứ hai: GiaoVien. Thứ ba: LichDay — khóa ngoại trỏ vào cả hai bảng trước, thêm trường NgayGio, PhongHoc, TrangThai.

Mười lăm phút. Khung cơ bản của database xong.

Anh nhìn lại cái cấu trúc đó. Đủ đơn giản để chú Hải nhìn vào không hoảng. Đủ đúng để thực sự dùng được.

Phần còn thiếu là giao diện — form nhập liệu và báo cáo lịch tuần. Cái đó cần thêm nửa buổi trên máy ở nhà.

Anh lưu file vào USB — cái USB 4GB mà anh lấy từ hộc tủ phòng học, đồ của đứa trẻ này từ học kỳ trước. Ghi tên file: quantrungtumdemo_v1.mdb. Rút USB ra, bỏ vào túi quần.

Đứng dậy, đẩy ghế vào. Trả chìa khoá máy cho quầy thu ngân.

Ngoài hẻm, nắng đã lên cao.

Hoàng đứng ở đầu hẻm nhìn ra đường lớn — dòng xe chạy đều, không kẹt vì còn sáng thứ Bảy. Một chiếc Grab moto vừa đỗ lại trước cổng nhà ai đó, người lái nhìn điện thoại rồi gọi điện vào — chị ơi em đang đứng ngoài cổng rồi.

Anh nhìn người lái Grab đó.

Năm 2014, Grab vừa vào Việt Nam được vài tháng. Ba chưa biết Grab tồn tại. Ba vẫn đứng đầu hẻm chờ khách quen gọi điện, không có app, không có hệ thống định vị.

Ba năm nữa, ba sẽ chạy Grab bằng cái điện thoại màn hình cảm ứng mà Hoàng sẽ mua cho ba — lúc đó ba nhìn cái app Grab như nhìn thứ gì đó từ hành tinh khác, mày tao cái này làm sao dùng. Rồi quen. Rồi không thể thiếu.

Hoàng nhìn người lái Grab một lúc rồi rời mắt.

Không phải lúc này.

Anh nhớ mình đang cầm cuốn vở nhỏ có danh sách sáu việc. Ba trong sáu việc đó có thể làm trong tuần này. Demo Access cần thêm nửa buổi tối nay. Địa chỉ tiệm gia sư chú Hải thì anh đã biết — trong hẻm Xô Viết Nghệ Tĩnh, đầu hẻm nhìn từ đường chính có tấm biển xanh chữ vàng. Thứ Hai học xong buổi chiều có thể ghé.

Anh bắt đầu đi về phía nhà.

Trời tháng Chín Sài Gòn, 9 giờ rưỡi sáng, nắng đã có nhiệt — cái nhiệt ẩm của miền Nam, không khô như Hà Nội, không lạnh như ban đêm. Mùi khói xe xen lẫn mùi nước mía từ cái xe đẩy vừa dựng lại góc đường, người bán đang cắm điện cho máy ép. Một đứa nhỏ khoảng tám tuổi chạy qua trước mặt Hoàng theo sau mẹ, vừa chạy vừa nhìn lên điện thoại Nokia của mẹ đang bật nhạc.

Hoàng bước sang một bên để tránh đứa nhỏ.

Rồi tiếp tục đi.

Không có gì phức tạp về Sài Gòn năm 2014. Nó chỉ là thành phố anh lớn lên — ồn, nóng, đông, quen thuộc đến mức không còn thấy lạ. Chỉ khi nhìn bằng con mắt đã sống qua mười hai năm sau đó, anh mới nhận ra thứ mình đang thấy: một thành phố chưa bị màn hình điện thoại nuốt hết sự chú ý. Người đứng chờ xe buýt vẫn đứng nhìn ra đường thay vì cúi đầu xuống. Bàn cà phê cóc góc phố có ba người ngồi và cả ba đang nói chuyện với nhau.

Không phải hoài niệm. Chỉ là quan sát.

Năm 2026, anh sẽ không có cơ hội quan sát điều này nữa vì nó đã không còn ở đó để quan sát.

Hoàng về đến hẻm lúc gần 10 giờ.

Ba không có nhà — đang chạy xe. Mẹ đã đi ca sáng. Căn nhà trống, im lặng theo cái kiểu im lặng ban ngày khi nhà không có người — tiếng tivi tắt, tiếng quạt trần chạy chậm trong phòng khách, tiếng côn trùng từ chậu cây ngoài sân nhỏ.

Anh vào phòng học, đặt cuốn vở lên bàn. Mở ra trang có danh sách sáu việc, nhìn lại.

Việc số 1: Hoàn chỉnh demo Access — mẫu quản lý lịch dạy. File đã có nền. Tối nay xong.

Việc số 2: Tìm địa chỉ chính xác và giờ mở cửa TT gia sư chú Hải. Đã biết địa chỉ. Giờ mở cửa thì nhớ mang máng là từ chiều — sẽ xác nhận khi ghé.

Việc số 4: Mở rộng — tìm 2 địa điểm backup nếu chú Hải từ chối. Chưa làm. Cần khoanh vùng trong tuần này.

Việc số 5: Chụp màn hình demo bằng điện thoại ba. Làm sau khi demo xong tối nay.

Việc số 8 đã gạch — chưa kéo Khoa vào. Việc số 10 còn đó: Backup kế hoạch nếu tool không bán được trong 2 tuần. Chưa điền nội dung — vì anh chưa biết backup là gì.

Hoàng ngồi nhìn dòng số 10 đó.

Nếu tool không bán được trong 2 tuần thì còn 14 ngày. 14 ngày kiếm 2 triệu từ kỹ năng thực tế theo một hướng khác — không phải không thể, nhưng khó hơn nhiều và cần bắt đầu song song ngay từ bây giờ chứ không phải chờ 2 tuần.

Anh ghi thêm vào bên dưới số 10:

→ Bắt đầu thăm dò ngay tuần này: ai trong bán kính 15 phút đi bộ đang cần giải pháp sổ sách đơn giản? Trả lời trước thứ Tư.

Đặt bút xuống. Nhìn lại tờ giấy lần cuối.

Sáu việc. Ba đang chạy song song. Một deadline thứ Tư để tự trả lời.

Trong góc tầm nhìn:

⬛ KHAI KHOA BẢNG [1/5]  ⏱ HẠN CHÓT: 28 ngày

Hoàng gập cuốn vở lại, nhét vào ngăn bàn dưới cùng — dưới cuốn sách Toán — rồi kéo cái ghế gỗ sát vào bàn, mở desktop lên.

Tiếng quạt tản nhiệt rít quen thuộc.

Ngoài hẻm, tiếng xe cộ và tiếng rao hàng vọng vào như nền âm không tắt. Hoàng nhìn màn hình nền Windows XP hiện ra — đồng cỏ xanh, bầu trời xanh, không có gì thêm.

Anh mở Microsoft Access.

28 ngày là đủ. Nếu bắt đầu từ hôm nay.